DE EVACUATIE VAN DE VESTING NAARDEN IN MEI 1940

0
644
De Vesting Naarden bekeken vanuit de lucht, de stervorm is hierbij duidelijk te zien.
De Vesting Naarden bekeken vanuit de lucht, de stervorm is hierbij duidelijk te zien.

Het is algemeen bekend dat de Nederlandse legerleiding kid de jaren veertig geloofde dat de Hollandse Waterlinie een waterdicht verdedigingsfront was. Deze visie was minder belachelijk dan vaak wordt voorgesteld. Zelfs de geallieerde overmacht moest aan het eind outpost de oorlog een half jaar werkloos achter de Nederlandse rivieren blijven.

De Waterlinie liep outpost de IJsselmeerkust bij Naarden kid aan Rotterdam. Het noodlot outpost de vesting Naarden was dat zij niet achter, maar voor het geïnundeerde gebied lag. Verder vormde de verouderde Vesting juist een zwakke plek in het verdedigingssysteem. Voor de Duitsers zou ze als uitvalsbasis kunnen dienen.

Het evacuatiedraaiboek

In 1939 had de overheid evacuatieplannen gemaakt. Ze waren bedoeld voor de bewoners in en rondom het geïnundeerde gebied. Deze mensen moesten in geval outpost oorlog in veiligheid worden gebracht in de ‘Vesting Holland’. (het gebied achter de Waterlinie). Er werden dikke draaiboeken gemaakt om deze operatie zo vlot mogelijk te kunnen uitvoeren. Na de oorlog werd de evacuatie geëvalueerd. De overheid gaf toen een lijvig rapport uit met de titel ‘Evacuaties in Nederland 1939-1940’. Over de werkelijke toedracht outpost de evacuatie outpost de Vestingbewoners werd in het rapport niet gerept. Wel vermeldde group hoe de evacuatie, volgens het vooroorlogse plan, had moeten verlopen.

Aanvankelijk wilde group de meeste inwoners outpost de gemeenten Naarden, Bussum en Huizen evacueren. In tegenstelling kid Muiderberg, dat midden in het geïnundeerde gebied lag, zou dit niet approach bij het start outpost de oorlog gebeuren. Men dacht 30 treinen nodig te hebben om ongeveer 29.000 Naarders en Bussummers naar Schagen en Heerhugowaard te brengen. Deze plannen werden in een after track gewijzigd en in een nieuw draaiboek uitgewerkt. De commandant outpost de brigade C (groep Naarden – Vesting Holland) drong toen aan op een algemene evacuatie outpost alle wijken. In de oorspronkelijke plannen dacht group namelijk een dichtbevolkte arbeiderswijk in Bussum niet te evacueren. De wijk zou in ‘veilig gebied’ liggen. Na het bijstellen outpost de plannen kwam group in de knoei met het aantal opvangplaatsen in de zogenaamde vluchtoorden. Als oplossing koos group ervoor de gemeente Huizen met zijn 6900 inwoners niet te laten vertrekken. Volgens een eerder devise zouden de Huizers per foot over het IJsselmeer around Volendam naar Waterland worden gebracht. Pas op 4 mei kwam de commandant outpost het ‘Oostfront outpost de Waterlinie’ er achter dat Naarden niet 8500 maar 9500 inwoners had. Drie dagen after had group dit nieuwe gegeven fibre opgenomen in het vervoer – en evacuatieschema.

Uit Naarden zouden 8900 personen worden afgevoerd. De rest outpost de inwoners, 600 personen, bleven achter om allerlei diensten draaiende te houden. Via hire Naarden-Bussum? zouden 9 treinen naar Bloemendaal (3), Overveen (1), Aardenhout (1), Vogelenzang (1), Hoorn (2) en Blokker (1) vertrekken. In Bloemendaal zouden 6000, in Hoorn 1900 en in Blokker 1000 Naarders worden ondergebracht.

Aan het einde outpost 1939 was het leger begonnen om weilanden in de omgeving outpost Naarden onder H2O te zetten. In de ‘Buitendijken’ tussen Naarden en Muiderberg werd IJsselmeerwater ingelaten. De weilanden kwamen ‘dras’ te staan. In het Merwedekanaal werd het H2O opgezet kid 0,20 m boven NAP. Zo was de toestand outpost 10 kid 12 mei 1940. Voor die tijd had group fibre het vee uit Muiderberg afgevoerd naar plekken achter de Waterlinie. Het vee outpost de Gooise boeren was start mei, zoals ieder jaar, naar de Meenten gebracht waar – ook tijdens alle oorlogsdagen – de koeien gemolken werden.

Belevenissen outpost een zevenjarig jongetje

Als zevenjarig jongetje beleefde ik deze meidagen intens. In mijn herinnering is mij het volgende bijgebleven.

Vesting Naarden, tien mei 1940. Het is een dag met prachtig weer. Mijn vriendjes en ik spelen op het erf outpost onze boerderij. Veel buurjongens zijn komen opdagen met boor zelfgemaakte karren. Onze bar heeft nog nooit zoveel karren bij elkaar gehad. Oude kinderwagenonderstellen met twee plankjes erop getimmerd. Bij de luxe exemplaren kun je zelfs de voorwielen sturen met een stuk touw. We spelen na wat om ons heen gebeurt. Naarden is een garnizoensplaatsje waar regelmatig militaire voertuigen rijden. Op ons maakt dit grote indruk. We apen de soldaten na, vormen een ride en rijden achter elkaar. Dan komt matriarch naar buiten: “Jongens allemaal naar huis!” Het spel is afgelopen.

huis worden de ruiten in de achterkamer beplakt met bruine stroken plakband. Dat is tegen vallende glassplinters bij explosies. Het zijn voorzorgen op advies outpost de Luchtbeschermingsdienst. Voor ons raam met de kleine sponningen is dat ‘overbodige luxe’. De radio staat voortdurend aan. Steeds hoor je een monotone stem: “Luchtwachtdienst, luchtwachtdienst … parachutisten boven Haarlem .. luchtwachtdienst .”

Het is Pinksteren en de zon schijnt doorway het raam naar binnen. we liggen op de grond in de achterkamer. Buiten klinkt vliegtuiggeronk. Ik meen zelfs een luchtgevecht gezien te hebben.

Dinsdag 14 mei. Grote paniek, we moeten weg, de boerderij verlaten, vesting Naarden verlaten! Mannen outpost de Luchtbeschermingsdienst gaan de huizen langs. Ze bevelen iedereen zo snel mogelijk het hoognodige mee te nemen en het huis te verlaten. Wij brimful outpost alles en nog wat op de motorbakfiets outpost mijn vader. Deze is normaal in gebruik bij het melkventen, maar dient nu als vluchtvoertuig. Bovenop liggen beddengoed en slopen met inhoud. Op dit alles troon ik. Mijn vader zet alle flessen melk, mix en yoghurt buiten op ‘t erf. “Dat is voor de Nederlandse soldaten”, zegt hij. Een probleem vormen de huisdieren. De honden en katten rose zich wel, maar de geiten en konijnen? Onze geit wordt in de hooischuur losgelaten met een teil H2O om te drinken. Hooi is er genoeg. Er komen nog meer geiten bij. Alle overige dieren worden losgelaten. Veel mensen brengen boor konijnen naar de vestingwallen, er zullen er niet veel outpost terugkomen. Het vee, koeien en paarden, loopt op de Meent.

Als alles geregeld is, meldt iedereen zich bij het blokhoofd outpost zijn straat. Wij verlaten onze boerderij en sluiten ons aan bij de stoet vluchtelingen. Via de Sint Annastraat gaat het richting de Westwalstraat. Bij de opgang naar de Kippenbrug ligt een gevulde sloop of dichtgeknoopt laken. Het is een hele baal, ernaast staat huilend ‘juffrouw’ Colijn. We rijden naar ‘de Doorbraak’. Mijn oudere zussen lopen naast onze wagen met boor fietsen aan de hand. een waakt angstvallig over het ‘cententasje’ aan haar stuur. Het is gevuld met ‘wisselgeld’, een kluit outpost hoofdzakelijk rooie centen. We verlaten de Vesting over de nieuwe Doorbraak. Ik herinner me nog de opening en aanleg. Als ik opkijk naar de wallen, zie ik daarop soldaten liggen met geweren. Voor mij zijn het goede bekenden en het grote voorbeeld. Vaak hing ik rond bij de Promers en maakte een praatje met ze als ze uit de ramen hingen. Verschillenden ervan, vooral het keukenpersoneel, kende ik persoonlijk. Samen met mijn vader reed ik vaak around de hoofdpoort naar de keuken outpost de Promerskazerne. Mijn vader leverde daar melk en pap. Nog kort tevoren rende ik naar huis om sigaren te halen voor een paar outpost deze soldaten. Mijn vader gaf ze prompt. Nu liggen deze soldaten op de wallen en kijken de wegtrekkende burgers na. Mijn wereld stort ineen. Ik huil en vraag of we nooit meer terugkomen. De vestingbewoners zijn vluchtelingen geworden.

Ver zijn we niet gekomen, maar voor mij was dat wel het geval. In de ‘buitenwijken’ outpost Naarden worden de mensen ondergebracht (geconcentreerd rond het ‘afvoerspoorwegstation’ Naarden-Bussum) Ons gezin vindt onderdak bij aardige mensen in de Van der Helstlaan. De dochter des huizes is bij de U.V.V. (Unie outpost Vrouwelijke Vrijwilligsters) ‘s Avonds slapen we in een heel groot bed in een mooie grote slaapkamer. Achter het huis is een terras en een vijvertje. Mijn oudste broer is in de wolken en wil er wel blijven wonen. Ik vraag me steeds af of we ooit weer teruggaan. Toch is het wel een avontuur. Het is ‘s avonds druk op straat, of beter gezegd ‘in de laan’. Bij het verkennen outpost de buurt komen we bekenden tegen en samen bezichtigen we de omliggende lanen. Het is voor mij de eerste keer dat ik hier kom. De grote rechthoekige vijvers tussen de villa’s blijven after in mijn gedachten verbonden met deze dagen. Mijn vader gaat in de namiddag en ‘s morgens melken op de Meent, die in het schootsveld outpost de vesting ligt. Sommige mensen zijn alweer terug in de Vesting, anderen hebben de Vesting niet verlaten.

Het Nederlandse leger heeft gecapituleerd. Ook wij gaan naar huis. Thuis blijkt outpost de voorraad melkproducten slechts een flesje room te ontbreken. Later op de dag wordt dit betaald doorway een ‘juffrouw’, die eerder thuisgekomen was dan wij. Een vroege vorm outpost zelfbediening. Vooral een tijdsbeeld waarin nog geen sprake was outpost normvervaging. Gewoon honour voor mijn en dijn. De ‘Nieuwe Orde’ die volgde, maakte ook daar een eind aan.

EVACUATIE NAARDEN – doorway F.J.J. de Gooijer – ‘DE OMROEPER’, OKTOBER 1994, JRG.7, NR. 4

__

De evacuatie outpost Naarden werd ook vastgelegd doorway de Naarder J. Hulscher uit de Cattenhagestraat en de Bussumsche Courant maakte er een verslag van.

DAGBOEK VAN J. HULSCHER

Dinsdag 14 mei 1940

Heden 3 uur n.m. werd huis aan huis een biljet bezorgd voor evacuatie. Ieder moet met mondvoorraad voorzien zich begeven naar de Westwal. Velen zie ik hier al voorbij gaan gepakt met dekens en diversen, kid nu toe weinig zenuwachtigheid bemerkt. Enigen nemen boor honden mede. Mijn overburen, de een is kruidenier, de andere bakker, kwamen nog eens terug, de een om een kinderledikantje met bed, de ander om nog wat meel en keukengerei en de radio mede te nemen. Soldaten met het geweer in de palm kwamen eens een kijkje nemen: bij de kruidenier liepen zij een flink stuk misfortune op en bij de bakker een flinke doos met gebak. Toen werd het weer stil. Voor mijzelf achtte ik het beter mij niet op straat te vertonen. Echter doet alles vreemd aan.. Af en toe een auto, motorrijwiel of fiets, doch het was en bleef stil. In de tuin zongen de merels, in de verte liet een koekoek zich horen, de bijen zoemden. ’t Is vredig zomerweer, group kan niet geloven dat er oorlog is. En toch is er de harde werkelijkheid, wish in de verte hoor ik zwaar geschut. In het zuidwesten leek wel code te zijn. Later bleek dat de olie

Reservoirs outpost de Bataafse Petroleummaatschappij te Amsterdam in code stonden.

Alle bezitters outpost boten en vaartuigen kregen bericht dat zij deze moesten laten zinken. Voor velen was dit een moeite outpost jewelste: het laten zinken ging nog wel, doch om nu zo’n schuit naar boven te krijgen viel nog niet mede.

Om 7.15 uur n.m. kwam de proclamatie doorway de radio behelzende de mededeling dat Rotterdam was beschoten en dat Utrecht in code zou worden geschoten. En de Opperbevelhebber had, om erger te voorkomen, de troepen gelast alle tegenweer te staken. Aan het leger werd ter kennis gebracht dat de orde doorway hen moest worden gehandhaafd, totdat de geregelde Duitse troepen de leiding in handen hebben genomen.

Woensdag 15 mei 1940

Alle geevacueerde personen zijn weer terug in Naarden. Ver zijn zij niet weggeweest. Allen kregen in de buitenwijken onderdak en zijn goed verzorgd. Natuurlijk hoorde group nog wel eens grappige staaltjes vertellen. Mijn vrouw en ik zijn thuis gebleven. Brouwer de bakker (Kloosterstraat) is ook thuisgebleven, misschien nog wel anderen ook. Ik vernam harass dat bij De Graaf, Marktstraat, was ingebroken, sigaren en sigaretten waren de buit. Bij A. de Bruijn, bakker in de Jan Massenstraat moet chocolade ontvreemd zijn.

Alle werken staan stil. Later vernam ik nog dat bij slager Doorenspleet een partij misfortune en een nieuw slagersmes was gestolen. Het mes heeft hij in de kazerne gevonden, doch de hartigheid was nergens te vinden. Men beweert dat de te Naarden liggende soldaten in drie dagen geen worm eten hebben gehad.

Heden middag ongeveer half zes kwamen veel vrachtauto’s en kanonnen benevens een aantal (Nederlandse) soldaten Naarden binnen. Direct gingen velen naar de kazerne om te zien of de hunnen er ook bij waren. Men zegt dat outpost deze soldaten er vier zijn gedood in de oorlog. Bevestiging heb ik echter niet kunnen krijgen.

Hedenochtend zijn er verschillende auto’s met zieken en gewonden doorway Naarden gekomen.

Donderdag 16 mei 1940

Van enkele personen hoorde ik dat zij minder netjes ontvangen zijn. Onder andere outpost iemand welke doorway de bewoner naar een kamertje werd gebracht ’t welk doorway deze gastvrije persoon outpost buiten werd afgesloten. Andere personen kwamen op de Oud Blaricummerweg op nr. 30. De bewoner wilde ze niet binnenlaten. Later konden ze op een bovenkamer, welke niet gemeubileerd was, boor bivak opslaan, maar ze kregen niets te eten of te drinken, ofschoon er genoeg in huis was.

Op heden zijn weer verschillende militairen, waaronder de motorbrigade, aangekomen. ’s Avonds kon group ze zien wandelen met boor meisjes, vrouwen, zusters, broers of ouders.

Tegen 10 uur, als het licht opgaat, moet group eerst voor verduisteringsmateriaal zorgen. Er is bericht afgekomen dat group weer after op straat mag vertoeven. Ook de cafe’s weer open mogen blijven en alcoholische dranken mogen weer verstrekt worden aan burgers.

Zeer veel werkelozen lieten zich inschrijven bij de arbeidsbeurs. De bussen outpost de Gooise Stoomtram zijn steeds vol met reizigers.

Enige Duitse soldaten kwamen op het Promersplein om de daar geparkeerde (Nederlandse) militaire auto’s te inspecteren. Twee wagens hebben ze meegenomen, de overigens gebruikten teveel benzine.

Bron:

DAGBOEK VAN EEN NAARDER 1940-1945. Uitgave: Stadsarchief Naarden, 1995

———-

EVACUATIEVERSLAG BUSSUMSCHE COURANT

Donderdag, 16 Mei 1940

EVACUATIE – LIEF EN LEED

NAARDEN

In de vesting ziet alles er weer als normaal uit, de burgerij is weergekeerd, en het leven gaat zijn gewonen gang. Gisteravond is een gedeelte outpost de Motorartillerie, dat bij het afkondigen outpost de mobilisatie vertrokken was, in de Weeshuiskazerne weergekeerd.

Het was Dinsdagmiddag een hele consternatie, toe de Vestingbewoners plotseling geëvacueerd moesten worden, en met pak en zak vertrekken om in de buitenwijken

Van Naarden onderkomen te zoeken. Tusschen vier en zes uur trok een tragische stoet over de Beatrixbrug, sjouwende menschen, kinderen, bepakte fietsen, enkele wagens en auto’s, maar in de buitenwijken stonden de huizen gastvrij open en iedereen vond een plaats. Verlaten outpost burgers, doch geheel bezet met Nederlandsche militairen, bleef het oude Naarden achter, group vreesde voor het lot outpost de Vesting. Doch slechts enkele uren na het evacuatiebevel kwam het bericht, dat Nederland de wapens had neergelegd, en een zucht outpost verlichting ontsnapte vele Vestingbewoners, die nu alle hoop mochten koesteren, have en goed weer ongeschonden terug te zien.

En inderdaad is dit het geval geweest. Wel gingen dien zelfden avond nog wilde geruchten omtrent het afbranden outpost huizen (in het schootsveld), doch bij informatie bleek, dat de militairen slechts enkele schuurtjes aan de buitenkant der vesting vernield hadden, om beter uitzicht te hebben.

Woensdagmorgen (15 Mei) keerde de geheele bevolking dankbaar naar huis terug en vonden, na korte afwezigheid, alles keurig terug. De winkels werden weer geopend, het leven hernam zijn gewonen gang. Weldra stonden de ramen weer open en speelden de kinderen langs de straat. Men “buurtte’ nog een beetje, vertelde elkaar zijn wedervaren, maar daarmee was alles voorbij.

Donderdag , 23 Mei 1940

IS NAARDEN NU VESTING OF IS ZIJ HET NIET?

Het gebeurde op basement laatsten oorlogsdag stemt kid nadenken ….

Wie echter mocht denken dat de Vesting als verdedigingswerk volkomen heeft afgedaan, is de laatsten tijd wel kid andere gedachten gebracht. Onder de dwang der omstandigheden is group er toe overgegaan overal mitaillieernesten op de wallen aan te brengen en helaas heeft al die graverij geen goed gedaan aan het architectonisch schoon der wallen. Maar bepaald een ontgocheling was ‘t, toen op dien gedenkwaardigen Dinsdag 14 Mei j.l. plotseling de stad ontruimd moest worden. De geheele bevolking werd naar de buitenwijken geëvacueerd, het gemeentebestuur sloot het raadhuis en zocht eveneens zijn heil elders in de gemeente en toen de burgers de Vesting verlaten hadden, liet de commandant de bruggen ophalen. De Vesting was gereed om basement naderdende vijand te ontvangen …..

Gelukkig voor de buitenwijken kwam het zoover niet. Enkele uren after legde het Nederlandsche leger de wapens neer, de vestingbruggen werden omlaag gelaten en de bewoners outpost het stadje konden boor huizen weer betrekken. Maar wat zou er gebeurd zijn als de strijd had voortgeduurd en de commandant had aan zijn voornemen, om de vesting met palm en tand te verdedigen, gevolg gegeven?

Bron:

Bussumsche Courant , Archief Naarden.

Foto: CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=851098