HILVERSUM - De tweede man van de NSB, Kees van Geelkerken, heeft een belangrijke rol gespeeld in de bevrijding van de bekende gereformeerde predikant J. Overduin uit het concentratiekamp Dachau?. Van Geelkerken heeft in 1943 persoonlijk bij Himmler voor de vrijlating van Overduin gepleit.Dat blijkt uit documenten in het Algemeen Rijksarchief in Den Haag, die opdoken tijdens de voorbereidingen van het EO-radioprogramma De Ochtenden.

Ds. J. Overduin, oud-hoofdredacteur van Centraal Weekblad en destijds gereformeerd predikant te Arnhem werd in februari 1942 gevangengenomen na een conflict met de Duitsers over de vrijheid van het christelijk onderwijs. Na een verblijf in diverse gevangenissen en kamp Amersfoort?, werd hij in de zomer van '42 overgebracht naar concentratiekamp Dachau. Over zijn kampervaringen schreef hij kort na de oorlog het bekende boek Hel en hemel van Dachau?, dat vele herdrukken beleefde.

Op het moment dat hij het boek schrijft, kan Overduin slechts gissen naar de werkelijke toedracht van zijn vrijlating op 8 oktober 1943. Maar de plaatsvervangend leider van de NSB, Kees van Geelkerken, legt daar na de oorlog, tijdens zijn proces, een gedetailleerde verklaring over af. Hij stelt daarin dat hij in de zomer van '43 door verscheidene mensen is benaderd om iets te doen voor de vrijlating van Overduin.

Een van hen is de heer H.G. Heij uit Veenendaal, vriend van de predikant. Hij had eerder nul op rekest gekregen bij het nazi-driemanschap Seyss-Inquart?, Rauter en Schmidt, ,,waarop Hey mij zei: 'Doe jij er nu je best voor'', aldus Van Geelkerken.
Kees bezocht Rauter?, maar die zei ,,dat ik dit slechts bij Himmler persoonlijk moest zien te bereiken.'' Anderen hadden inmiddels Van Geelkerken gevraagd om ook te proberen ds. Sietsma vrij te krijgen. Dr. K. Sietsma, gereformeerd predikant te Amsterdam, zat eveneens in Dachau.

Van Geelkerken heeft in 1949 blijkbaar nog een levendige herinnering aan de kwestie, want hij noteert: ,,Bij een ontmoeting met Himmler, toen hij mij zijn stereotype vraag deed: 'kan ik iets voor u doen?', vroeg ik hem om de vrijlating van de beide Nederlandse predikanten uit Dachau, waarop ik prompt ten antwoord kreeg dat dit niet im frage kwam en dat hij er niet aan dacht dit toe te staan. Tien minuten later scheen hij van gedachten veranderd en gaf een zijner adjudanten opdracht de namen van de beide predikanten op te schrijven. Enige weken later deelde Rauter mij telefonisch mede van het Reichs Sicherheits Hauptampt in Berlijn het bericht voor mij te hebben gekregen dat Ds. Sytsma was overleden en Ds. Overduin werd vrijgelaten.''

Om zeker te weten of Van Geelkerken hier naar waarheid sprak, stuurde de rechtbank de verklaring ter verificatie naar de heer Heij. Die reageert in een brief , waarin hij schrijft: ,,Hetgeen Van Geelkerken zegt over mijn werk voor ds. Overduin en mijn verzoek tot hem om hieraan te werken is juist en zowel door Ds. Overduin als mij zeer gewaardeerd.'' Sietsma blijkt inderdaad al enkele maanden na aankomst in het kamp, in september 1942, te zijn overleden.

In Hel en hemel van Dachau, dat meteen na de oorlog (en dus ruim voor het proces tegen Van Geelkerken) is geschreven, suggereert Overduin nog dat ,,met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid'' een brief van zijn vrouw en het lobbywerk van 'een relatie, wiens naam ik niet eens te weten kon komen' hebben bijgedragen aan zijn vrijlating. Nadat Overduin heeft kennisgenomen van de interventie van Van Geelkerken, heeft hij kennelijk geen aanleiding gezien om de bewuste passages in latere drukken te herschrijven.

Voor Overduin-kenner Ad Weerd uit Veenendaal, die de archieven van de predikant na diens dood in bezit kreeg, is de inbreng van Van Geelkerken tot dusver onbekend gebleven. Ook de dochter van de heer Heij, mw. G. van Schuppen-Heij?, heeft de geschiedenis nooit gehoord; noch van haar vader, noch van Overduin ,,terwijl ,,oom Koos(Overduin) jarenlang wekelijks bij ons over de vloer kwam. De Kamper prof. dr. H.N. Ridderbos, na de oorlog goed bevriend met Overduin, kan zich niet herinneren er ooit iets over te hebben vernomen. Oud-senator prof. dr. I.A. Diepenhorst, die Van Geelkerken tijdens diens gevangenisverblijf vaak bezocht, evenmin.

Dr. J. Ridderbos (Haren), gepromoveerd op de geschiedenis van de Gereformeerde Kerken in de Tweede Wereldoorlog, noemt de gang van zaken ,,eens te meer een bewijs hoe complex de verhoudingen in de oorlog waren. We zijn gewend om de mensen uit die tijd in zwart-wit schema's te plaatsen; maar zo eenvoudig lag het dus niet.''

Overigens kwam het vaker voor dat NSB'ers of Duitsers werden benaderd om iets te ritselen voor gevangen Nederlanders. Ds. J.J. Buskes bijvoorbeeld, kwam door tussenkomst van een hooggeplaatste Duitser uit het kamp in St. Michielsgestel. In het Algemeen Rijksarchief bevindt zich een brief waaruit blijkt dat ook het christelijk-gereformeerde kopstuk prof. G. Wisse zich een keer tot Van Geelkerken wendde om ,,op voorzichtige maar zeer ernstige wijze te pleiten voor vijf joodse huisgenoten die met deportatie werden bedreigd. Dat is een hele zware gang voor me geweest, zou Wisse later tegen Kees advocaat Mathuisen zeggen. Van Geelkerken reageerde direct op het verzoek, ,,dat hij al zijn best zou doen, en dat de zaak niet zonder hoop was. Ik kan mij levendig herinneren, besluit Wisse, ,,dat dit schrijven op mij de indruk maakte als zou deze Van Geelkerken niet sympathiek staan tegenover deze ontvoering, en inderdaad zijn best zou doen om gewenst resultaat te verkrijgen.''

Als Wisse in 1952 zijn M�moires schrijft, is hem duidelijk geworden dat het niet heeft mogen baten. Ze bleken weggevoerd naar Polen, ,,en dan kan men gegrond constateren, dat ze door die onmensen om het leven zijn gebracht'', aldus Wisse.

De Leidse historicus dr. Bart van der Boom schreef een (inmiddels verramsjte) biografische schets over Kees van Geelkerken; de kwestie-Overduin doet hij af in een bijzin. Hij acht het zeer waarschijnlijk dat Van Geelkerken met het verzoek werd benaderd omdat deze zelf afkomstig was uit een meelevend gereformeerd gezin. ,,Had men hem gevraagd voor een paar katholieken, zou hij zich ongetwijfeld niet zo hebben ingezet. Hoewel, voegt hij er aan toe, Kees was ,,een opportunist, een ijdele man, die graag aardig gevonden wilde worden.

De verklaringen over Overduin en van Wisse hebben volgens Van der Boom geen rol gespeeld bij de bepaling van de strafmaat van Van Geelkerken. In 1950 kreeg hij levenslang in plaats van de kogel (zoals bijvoorbeeld NSB-voorman Mussert). Maar dat had hij meer te danken aan de net aangetreden koningin Juliana, die af wilde van de executies, dan aan de verscheidene ontlastende verklaringen.

Van Geelkerken stelt in de verklaring voor de rechtbank dat hij Overduin nog graag eens had willen ontmoeten ,,vooral om te horen wat nu Dachau werkelijk was''. Maar van deze ontmoeting is niets gekomen. Overduin was na de oorlog predikant te Amsterdam (1946) en Veenendaal (1953). Hij overleed in 1983. Van Geelkerken kwam in 1959 vervroegd vrij. Hij werkte daarna als vertegenwoordiger en woonde tot zijn dood, in 1976, in Lunteren.

Met dank aan Dick Kaajan, archivaris bij het Algemeen Rijksarchief te Den Haag.

Bron eo.nl Datum mei 2008